Najpierw złoto, potem bioróżnorodność. Jak Armenia zorganizowała COP17

Minister środowiska Armenii i przewodniczący konferencji Hambardzum Matewosjan zamknął obrady uderzeniem młotka oraz słowami „And that’s it. Perfect” („I to wszystko. Doskonale”), po czym oświadczył, że wyniki „przerosły oczekiwania”. Według Carbon Brief delegaci chwalili logistykę – bezpłatne autobusy, zamknięte ulice, szkoły nieczynne na czas obrad. Jednak kraju-gospodarza nie ocenia się wyłącznie po tym, jak przebiegły negocjacje, bo pozostaje pytanie: co w tym samym czasie robi z własną bioróżnorodnością oraz ludźmi, którzy próbują jej bronić?

Dziewięć dni przed otwarciem COP17, rząd uruchomił kopalnię złota. Uczynił to wbrew żądaniom zgłaszanym w ramach konwencji berneńskiej. W trakcie konferencji osiem razy doszło do konfrontacji policji z obrońcami środowiska i żadna instytucja państwowa na to nie zareagowała. Właściwe ministerstwo skierowało tymczasem do konsultacji społecznych projekt ustawy, która pozbawiłaby gminy prawa blokowania projektów górniczych. Konsultacje zakończyły się tuż przed zamknięciem COP17.

Anna Szahnazarian z Armeńskiego Frontu Ekologicznego, której z powodu koszulki z hasłem przeciwko kopalni dwukrotnie odmówiono wstępu na teren konferencji, w rozmowie z taz ujęła to tak: Armenia wzięła na siebie rolę organizatora wydarzenia, ale uczestnikiem konferencji nie była.

Kopalnia otwarta dziewięć dni przed konferencją

10 października premier Nikol Paszynian podczas niezapowiedzianej wcześniej uroczystości uruchomił kopalnię złota Amulsar koło Dżermuku i przedstawił ją jako historię sukcesu. Prawnik zajmujący się ochroną środowiska Artur Grigorian pisze, że brak zapowiedzi pozwolił premierowi uznać brak protestów za dowód, że obawy zostały rozwiane.

Stały Komitet konwencji berneńskiej Rady Europy już w 2025 roku wzywał do zawieszenia zezwoleń na wydobycie. W 2026 roku zażądał nowej oceny oddziaływania na środowisko i utworzenia Parku Narodowego Dżermuk jeszcze przed COP17. Rząd odpowiedział, że dotychczasowa ocena i zezwolenia „pozostają w mocy”. Ani nowej oceny, ani parku nie ma – przypomniała o tym Fundacja im. Heinricha Bölla w przeddzień otwarcia.

Ponad czterdzieści organizacji i aktywistów wskazało dwanaście celów Globalnych Ram Różnorodności Biologicznej z Kunmingu i Montrealu, przyjętych w ramach Konwencji, z którymi ich zdaniem projekt jest sprzeczny. Poniżej kopalni, na rzece Arpa, leży zbiornik Keczut, z którego woda tunelem trafia do jeziora Sewan – cokolwiek dostanie się do rzeki, skończy w najważniejszym jeziorze kraju.

Konflikt interesów nie jest tu figurą retoryczną: od 2024 roku państwo armeńskie ma 12,5 proc. udziałów w Lydian Armenia, a w 2025 roku udzieliło gwarancji państwowej na kwotę 150 mln dolarów, zabezpieczającej kredyty spółki. Przewodniczący konferencji o bioróżnorodności reprezentował więc państwo, które było zarazem udziałowcem spółki górniczej i gwarantem spłaty jej kredytów.

Koszulka jako zagrożenie dla bezpieczeństwa

W dniu otwarcia obraz, aktywistów z plakatami i w koszulkach SaveAmulsar nie wpuszczono ze Strefy Zielonej do Strefy Niebieskiej. Plakatów zakazano, a około dziesięciu policjantów nakazało aktywistom odejść od głównego wejścia. Silwa Adamian powiedziała, że grupie towarzyszyli funkcjonariusze Służby Bezpieczeństwa Narodowego. „To hańba” – mówiła. „Nie wpuszczają nas nawet do Strefy Niebieskiej”.

21 października Szahnazarian przez kwadrans nie wpuszczano na teren konferencji z powodu koszulki – tuż przed wystąpieniem, które sama miała tam wygłosić. Gdy protestu przy wejściu zakazano, protest przeniósł się do środka. 24 października aktywista Szawarsz Margarian stał trzy godziny w Strefie Niebieskiej z ciężkim kamieniem przywiązanym do nogi. Na kamieniu wypisano kwotę, której spółka górnicza domaga się od niego w sądzie.

Cztery dni później, podczas wykładu w Strefie Zielonej, dwaj policjanci zażądali od Lewona Galstiana oddania mikrofonu, gdy zaczął mówić o przenoszeniu z terenu kopalni roślin wpisanych do Czerwonej Księgi Armenii. Ustąpili dopiero po protestach z sali.

Front Line Defenders oświadczyła, iż „jest przekonana, że obrończynie znalazły się na celowniku w związku ze swoją legalną i pokojową działalnością na rzecz praw człowieka”, i wezwała władze, by umożliwiły im protest i udział w COP17 „bez zastraszania, dyskryminacji i represji”. Michel Forst, specjalny sprawozdawca konwencji z Aarhus, obiecał poruszyć sprawę z rządem, jeśli potwierdzą się zarzuty przekroczenia uprawnień przez służby ochrony.

Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, Służba Bezpieczeństwa Narodowego i Ministerstwo Środowiska nie odniosły się do żadnego z incydentów. Spółka Lydian, według prawniczki Nazeli Wardanian, pozwała ją tymczasem za przytoczenie liczby pochodzącej ze strony internetowej samej spółki.

25 października Matewosjan potwierdził, że Strefa Niebieska jest zamknięta dla obywateli.

Zmiany w prawie górniczym skierowane do konsultacji, zanim goście się rozjechali

Pięć dni przed otwarciem konferencji Ministerstwo Administracji Terytorialnej opublikowało projekt zmian w Kodeksie o zasobach mineralnych i w ustawie o ocenie oddziaływania na środowisko.

Dziś sprzeciw rady gminy blokuje państwową ekspertyzę środowiskową projektu górniczego – to jedyne narzędzie gminy przeciwko kopalni na własnej ziemi. Według projektu „przyczyny sprzeciwu” rozpatrywałby właściwy organ i sam decydował, czy są wystarczające.

Sto pięć organizacji, od Transparency International po Erywański Klub Prasowy, zażądało wycofania pakietu i zbadania domniemanej „stronniczości autorów na korzyść przemysłu wydobywczego”. Konsultacje zakończyły się 30 października; wyniku nie opublikowano.

Po 31 października rząd o konferencji już nie wspominał. Armenia ma teraz dwa lata prezydencji – i spędzi je w cieniu konferencji klimatycznej w Antalyi. Najostrzejszych sporów o finansowanie – kto płaci za ochronę przyrody, jak ma działać Fundusz Cali i jaki będzie mechanizm finansowy po 2030 roku – nie rozstrzygnęła, lecz odłożyła: mają zostać rozwiązane w drodze do Quito w 2028 roku.

A dwie decyzje, które podjęła sama – uruchomienie Amulsaru i przedstawienie projektu zmian w Kodeksie o zasobach mineralnych – stoją w sprzeczności z tym, po co konferencję zwołano. Armenia zorganizowała konferencję o ochronie przyrody i traktowała przy tym własnych obrońców przyrody jak zagrożenie dla bezpieczeństwa. Szahnazarian nazwała to precyzyjnie: organizator, nie uczestnik.